რა არის ანემია და რას ნიშნავს?

ანემია ხშირად ჩუმად მოქმედებს ყოველდღიურ ცხოვრებაზე. ადამიანი უფრო ადვილად იღლება, კიბეზე ასვლისას სუნთქვა ჩვეულებრივზე მეტად უხშირდება, საღამოობით კი ამას თავბრუსხვევაც ემატება. ამ ნიშნებს ბევრნაირ ახსნას ვუძებნით: დაძაბული სამუშაო, უძილობა, სტრესი, არასწორი კვება, ფიზიკური აქტივობის ნაკლებობა. ამ „ლოგიკური ახსნების“ მიღმა კი მთავარი გვრჩება: შესაძლოა, ორგანიზმს უბრალოდ ჟანგბადი არ ჰყოფნის.

ამ მდგომარეობას ანემია ჰქვია. ანემია ნიშნავს, რომ სისხლში ჰემოგლობინის დონე ან ერითროციტების რაოდენობა იმდენად დაქვეითებულია, რომ ქსოვილები საკმარის ჟანგბადს ვერ იღებს. ჯანმოს კრიტერიუმებით ანემიაზე საუბრობენ, როცა ჰემოგლობინი ზრდასრულ მამაკაცებში 130 გ/ლ-ზე დაბალია, ქალებში 120 გ/ლ-ზე, ორსულებში კი 110 გ/ლ-ზე. მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია ანემიას გლობალურ საზოგადოებრივ პრობლემად აფასებს. ბოლო წლების მონაცემებით მსოფლიოში 6–59 თვის ბავშვების დაახლოებით 40%, ორსულების 37% და 15–49 წლის ქალების დაახლოებით 30% ანემიური იყო.

ამასთან, ანემია ხშირად თავად დაავადება კი არა, უფრო კომპლექსური პროცესის ნიღაბია. ჰემოგლობინი ქვეითდება, მაგრამ ამის უკან შეიძლება კვებითი დეფიციტი, ქრონიკული სისხლდენა, ნუტრიენტების ათვისების დარღვევა ან ქრონიკული ანთებითი დაავადება იდგეს. ამიტომ ანემიის მართვა ყოველთვის ერთი და იმავე თანმიმდევრობით მიდის: ჯერ მიზეზის დაზუსტება და დიაგნოსტიკა, შემდეგ კი ამ მიზეზზე მორგებული მკურნალობა. ამ სტატიაში განვიხილავთ, რა იწვევს ანემიას, რა სახეები არსებობს და როგორ დგინდება დიაგნოზი. თუ ძირითადად ნიშნები გაინტერესებთ, იხილეთ ანემიის სიმპტომები და ნიშნები.

 

რა იწვევს ანემიას?

ანემიის მიზეზები სამ ძირითად ჯგუფად იყოფა.

 

სისხლის დაკარგვა. ხშირად ეს ხანგრძლივი, შეუმჩნეველი სისხლდენაა: ძლიერი მენსტრუალური დენა, კუჭის ან ნაწლავის წყლული, ჰემოროიდული კვანძები. მწვავე სისხლდენისას ანემია სწრაფად ვითარდება, ქრონიკულისას კი თანდათან.

 

ერითროციტების წარმოქმნის შემცირება. ძვლის ტვინს ჰემოგლობინისა და ერითროციტების შესაქმნელად რკინა, B12 ვიტამინი და ფოლიუმის მჟავა სჭირდება. მათ ნაკლებობას იწვევს როგორც არასაკმარისი კვება, ისე ნუტრიენტების ათვისების დარღვევა (ცელიაკია, ნაწლავის ქრონიკული ანთებები). ამავე ჯგუფში შედის ქრონიკული ანთებითი დაავადებები და თირკმლის დაავადებები, რომლებიც სისხლის წარმოქმნას აფერხებს.

 

ერითროციტების დაშლის დაჩქარება. ზოგ შემთხვევაში ერითროციტები ნორმალურად წარმოიქმნება, მაგრამ ორგანიზმში ჩვეულებრივზე სწრაფად იშლება. ამ მდგომარეობას ჰემოლიზი ჰქვია.

 

ანემიის სახეები

ყველა ანემია ერთნაირი არ არის. სახეობა განსაზღვრავს, რა ანალიზები დაგჭირდებათ და როგორი იქნება მკურნალობა.

 

რკინადეფიციტური ანემია: ყველაზე გავრცელებული ფორმა

სამედიცინო პრაქტიკაში ყველაზე ხშირად რკინადეფიციტური ანემია გვხვდება: ორგანიზმს ჰემოგლობინის შესაქმნელად რკინა არ ჰყოფნის. მიზეზი შეიძლება იყოს რაციონში რკინის ნაკლებობა (განსაკუთრებით მცენარეული კვებისას, თუ ცხოველურ წყაროებს იშვიათად ვიღებთ), ათვისების დარღვევა ან ქრონიკული სისხლდენა. რეპროდუქციული ასაკის ქალები და ორსულები ამ შემთხვევაში განსაკუთრებით მოწყვლადები არიან. ამ ფორმას თავისი „ხელწერა“ აქვს. ერთ-ერთი დამახასიათებელი ნიშანი საკვებად უვარგისი ნივთიერებებისადმი, განსაკუთრებით ყინულისადმი, უცნაური ლტოლვაა. დეტალურად იხილეთ რკინადეფიციტური ანემიის სიმპტომები. რკინის მარაგს ფერიტინის ანალიზი აჩვენებს.

 

B12 ვიტამინისა და ფოლიუმის მჟავის დეფიციტით გამოწვეული ანემია

ამ ვიტამინების ნაკლებობისას ძვლის ტვინი ჩვეულებრივზე დიდ, მაგრამ არასრულფასოვან ერითროციტებს წარმოქმნის. ამიტომ ამ ფორმას მაკროციტულ ანემიასაც უწოდებენ. ერთ-ერთი ვარიანტია ავთვისებიანი (პერნიციოზული) ანემია, როცა ორგანიზმი B12 ვიტამინს კვების მიუხედავად ვერ ითვისებს.

 

ქრონიკული დაავადებების ანემია

ხანგრძლივი ანთებითი პროცესები, ინფექციები და თირკმლის დაავადებები ორგანიზმს რკინის გამოყენებას და სისხლის წარმოქმნას უძნელებს. ასეთ დროს ანემიის მართვა ძირითადი დაავადების კონტროლით იწყება.

 

ჰემოლიზური და სხვა, იშვიათი ფორმები

ჰემოლიზური ანემიისას ერითროციტები დროზე ადრე იშლება. იშვიათ ფორმებს მიეკუთვნება მემკვიდრეობითი ანემიები, მაგალითად თალასემია, და აპლაზიური ანემია, როცა ძვლის ტვინი სისხლის უჯრედებს საკმარისად ვერ წარმოქმნის. ასეთ შემთხვევებში ჰემატოლოგის ჩართულობა აუცილებელია.

 

როგორ ვლინდება ანემია?

საწყის ეტაპზე ანემიის ნიშნები, ჩვეულებრივ, ბუნდოვანია. ადამიანი ადვილად იღლება და ძილის შემდეგაც ვერ ივსება ენერგიით. თანდათან ემატება ქოშინი მცირე დატვირთვაზეც, თავბრუსხვევა წამოდგომისას, პულსის აჩქარება. კანი და ტუჩები უფერულდება, თმა სცვივა და კარგავს ელასტიურობას, ფრჩხილები მტვრევადი ხდება. სიმპტომების სიმძაფრე და გამოვლენის სიჩქარე მიზეზზეა დამოკიდებული. ნელა განვითარებულ ანემიას სხეული ეჩვევა და მკვეთრ სიგნალს გვიან იძლევა, აქტიური სისხლდენისას კი ცვლილება სწრაფად მოდის. ამიტომ ანემია ხშირად ჩუმი, მაგრამ გამუდმებული დისკომფორტია, რომელსაც დაღლილობას ან სტრესს ვაბრალებთ. ნიშნების სრული ჩამონათვალი და ის შემთხვევები, როცა ექიმთან მისვლა აღარ უნდა გადადოთ, იხილეთ სტატიაში ანემიის სიმპტომები და ნიშნები.

 

ანემიის დიაგნოსტიკა: რა ანალიზები სჭირდება?

ეჭვს ანემიაზე სისხლის საერთო ანალიზი ადასტურებს. ის აჩვენებს ჰემოგლობინის დონეს, ერითროციტების რაოდენობასა და ზომას. ზომა მიზეზის ძებნის მიმართულებას იძლევა: პატარა ერითროციტები უფრო ხშირად რკინის დეფიციტზე მიუთითებს, დიდი კი B12 ვიტამინის ან ფოლიუმის მჟავის ნაკლებობაზე. შემდეგ ეტაპზე ექიმი რკინის მარაგს აფასებს (ფერიტინი, ტრანსფერინი), საჭიროებისას კი B12 ვიტამინს, ფოლიუმის მჟავას და რეტიკულოციტებს. თუ რკინის დეფიციტი დადასტურდა, მნიშვნელოვანია იმის გარკვევაც, სად კარგავს ორგანიზმი რკინას. კლინიკური გაიდლაინები სწორედ ამ ორ ნაბიჯს უსვამს ხაზს: მიზეზის აღმოჩენას და მარაგების მიზანმიმართულ შევსებას.

 

ანემიის მკურნალობა: მიზეზზე მორგებული მიდგომა

თერაპიის მთავარი პრინციპი მარტივია: მკურნალობა მიზეზსა და მდგომარეობის სიმძიმეზეა დამოკიდებული. რკინადეფიციტური ანემიისას მკურნალობა, როგორც წესი, რკინის შემცველი მედიკამენტებით იწყება. სწორად შერჩეული დოზით ჰემოგლობინი რამდენიმე კვირაში იმატებს, მარაგების სრულად შესავსებად კი თერაპია ხშირად რამდენიმე თვე გრძელდება, სანამ ფერიტინი სამიზნე არეს არ დაუბრუნდება. თუ რკინის მიღება კუჭ-ნაწლავის გვერდით მოვლენებს იწვევს ან ორგანიზმი მას ვერ ითვისებს, ექიმი ინტრავენურ რკინას ირჩევს. მწვავე, სიმპტომური ანემიისას (განსაკუთრებით აქტიური სისხლდენით ან ძალიან დაბალი ჰემოგლობინით) შეიძლება ერითროციტული მასის გადასხმა გახდეს საჭირო. B12 ვიტამინის ან ფოლიუმის მჟავის დეფიციტისას შესაბამისი ვიტამინი ივსება, ქრონიკული დაავადების ანემიისას კი ძირითადი დაავადება იმართება.

კვება მეორე მნიშვნელოვანი ფაქტორია. რკინა ხორციდან, თევზიდან და ქათმიდან უკეთ შეიწოვება, მცენარეული წყაროები კი C ვიტამინთან ერთად უკეთ მუშაობს. ჩაი, ყავა და კალციუმის დიდი დოზა რკინის შეწოვას აფერხებს. ამიტომ რკინის შემცველი მედიკამენტები ცალკე მიიღეთ, საკვების წინ ან ულუფებს შორის. ეს მცირე, პრაქტიკული ცვლილებები თერაპიას ხშირად შესამჩნევად უფრო შედეგიანს ხდის. მკურნალობის ეტაპების შესახებ მეტი იხილეთ სტატიაში ანემიის მკურნალობა.

 

რისკის ჯგუფები და პრევენცია

ანემიის რისკი მაღალია ბავშვებში, ორსულებსა და რეპროდუქციული ასაკის ქალებში. სწორედ ეს ჯგუფები ჩანს ყველაზე ხშირად გლობალურ სტატისტიკაშიც. მათთვის პრევენციას განსაკუთრებული ფასი აქვს: დაბალანსებული კვება, პროფილაქტიკური დანამატები ორსულობისას, პერიოდული სკრინინგი ბავშვებში და ადრეული ჩარევა სიმპტომების გაჩენისთანავე. როცა ეს რუტინად იქცევა, ანემია უფრო მართვადი ხდება.

უყურადღებოდ დატოვებული ანემია მხოლოდ დაღლილობა არ არის. ხანგრძლივი ჟანგბადის დეფიციტი გულს ზედმეტად ტვირთავს და არითმიისა და გულის უკმარისობის რისკს ზრდის. ორსულებში ანემია ნაადრევი მშობიარობისა და ახალშობილის დაბალი წონის უფრო მაღალ ალბათობასთანაა დაკავშირებული, ბავშვებში კი ზრდასა და კოგნიტიურ განვითარებაზე მოქმედებს. ამიტომ დროული ვიზიტი არა მხოლოდ სიმპტომების მართვას, არამედ გრძელვადიანი გართულებების თავიდან აცილებასაც ნიშნავს.

 

როდის მივმართოთ ექიმს?

თუ ენერგია თანდათან იკლებს, მარტივი საქმის კეთებისას სუნთქვა გიჭირთ, თავბრუ გეხვევათ და კანი უფერულდება, ეს ნიშნები უყურადღებოდ არ დატოვოთ. სისხლის ანალიზი და ოჯახის ექიმთან ან ჰემატოლოგთან კონსულტაცია ყველაზე მარტივი გზაა იმის გასაგებად, არის თუ არა ეს ანემია და რა იწვევს მას. თუ დიაგნოზი დადასტურდა, მკურნალობა შედეგს მაშინ იძლევა, როცა ვპოულობთ მიზეზს, ვაბალანსებთ კვებას, რეგულარულად ვიღებთ დანიშნულ პრეპარატებს და თვალს ვადევნებთ ლაბორატორიულ დინამიკას. სწორედ ასე უბრუნდება სხეულს ის ენერგია, რომელიც ყოველდღიურმა რუტინამ თითქოს გამოგვაცალა.