რა არის ბედნიერების ჰორმონი?
ალბათ, ყველასთვის ნაცნობია მომენტი, როდესაც დილით სავსე ხართ ენერგიით, გეგმავთ მთების გადადგმას, მაგრამ შუადღისას უეცრად აუხსნელი სევდა გეუფლებათ, ან პირიქით - სრულიად უმიზეზოდ გრძნობთ სიხარულის მოზღვავებას, თითქოს სამყარო უფრო ფერადი გახდა. ხშირად გვსმენია ფრაზა „ჰორმონები გაქვს ათამაშებული“ ან „ეს ყველაფერი ჰორმონების ბრალია“. თუმცა, რამდენად ვიაზრებთ, რას ნიშნავს ეს სინამდვილეში?
როდესაც ჩვენს ემოციურ მდგომარეობაზე ვსაუბრობთ, უნდა გვახსოვდეს, რომ ჩვენი განწყობა, ენერგია და სამყაროს აღქმა უშუალოდ უკავშირდება ორგანიზმში მიმდინარე უხილავ ქიმიურ პროცესებს. ჩვენი სხეული ჰგავს რთულ ლაბორატორიას, სადაც ქიმიური მესენჯერები, ანუ ჰორმონები, მუდმივად გადასცემენ ინფორმაციას ერთი სისტემიდან მეორეს. ზოგჯერ ის, რაც „უმიზეზო“ მოწყენილობად, გაღიზიანებად ან მოულოდნელ ენერგიად გვეჩვენება, სინამდვილეში სწორედ ჰორმონალური ბალანსის ცვლილების გამოძახილია. იმის გაგება, თუ როგორ მუშაობს ეს რთული მექანიზმი, პირველი და უმნიშვნელოვანესი ნაბიჯია ემოციური სტაბილურობის მოპოვებისკენ.
რა არის ბედნიერების ჰორმონი?
როდესაც ადამიანები კარგ განწყობაზე საუბრობენ, ხშირად ახსენებენ ტერმინს ბედნიერების ჰორმონი, თუმცა რეალობა გაცილებით უფრო საინტერესო და კომპლექსურია. ბედნიერების ჰორმონი არ არის ერთი ჯადოსნური ნივთიერება, რომელიც ღილაკზე თითის დაჭერით გვანიჭებს სიხარულს. ეს არის ოთხი ქიმიური ნაერთისგან შემდგარი შესანიშნავი კვარტეტი, რომელიც ჰარმონიულად უნდა მუშაობდეს, რათა თავი სრულფასოვნად ვიგრძნოთ.
წარმოიდგინეთ ეს პროცესი როგორც მუსიკალური ნაწარმოები, სადაც თითოეულ ჰორმონს თავისი პარტია აქვს. პირველი მათგანი სეროტონინია, რომელსაც ხშირად განწყობის ფუნდამენტს ან სტაბილიზატორს უწოდებენ. სწორედ სეროტონინია პასუხისმგებელი იმაზე, თუ რამდენად მშვიდად ვგრძნობთ თავს, როგორია ჩვენი ძილის ხარისხი და საჭმლის მონელებაც კი. როდესაც მისი დონე იკლებს, სამყარო უფრო ნაცრისფერი ხდება, ჩნდება შფოთვა და დეპრესიული ფიქრები. მეორე წამყვანი პარტია ეკუთვნის დოფამინს - ეს არის ჩვენი შინაგანი მოტივატორი, „ჯილდოს“ ჰორმონი, რომელიც გვაიძულებს, დავისახოთ მიზნები და მივაღწიოთ მათ. ის სასიამოვნო მოლოდინისა და კონცენტრაციის საფუძველია. ამ ორკესტრს უერთდება ოქსიტოცინიც, რომელსაც სხვანაირად „სიყვარულისა“ და „მიჯაჭვულობის“ ჰორმონს ვუწოდებთ. ის აქტიურდება მაშინ, როდესაც საყვარელ ადამიანს ვეხუტებით, ვგრძნობთ ნდობას ან სოციალურ კავშირს. და ბოლოს, ამ ჯგუფის შეუცვლელი წევრია ენდორფინი - ბუნებრივი ტკივილგამაყუჩებელი, რომელიც ეიფორიას გვანიჭებს.
ენდორფინი — ჰორმონი-ანტიდეპრესანტი
განსაკუთრებული ყურადღება უნდა გავამახვილოთ იმაზე, თუ რა არის ენდორფინი - ჰორმონი, რომელიც ხშირად ჩვენი ორგანიზმისთვის „სასწრაფო დახმარების“ ფუნქციას ასრულებს. ეს არის სხეულის ბუნებრივი ოპიოიდი, რომელიც არა მხოლოდ ფიზიკურ ტკივილს აყუჩებს, არამედ გვეხმარება სტრესის დაძლევაში და გვჩუქნის კმაყოფილების შეგრძნებას. ალბათ შეგიმჩნევიათ უცნაური სიმსუბუქე დამღლელი ვარჯიშის შემდეგ - ამ ფენომენს „მორბენალის ეიფორიას“ უწოდებენ და ის სწორედ ენდორფინების დამსახურებაა.
თუმცა, მის გამოსამუშავებლად მარათონის გარბენა სულაც არ არის აუცილებელი. ენდორფინები აქტიურდება მაშინაც, როდესაც გულიანად ვიცინით მეგობრებთან ერთად, ვუსმენთ საყვარელ მუსიკას ან მივირთმევთ გემრიელ, განსაკუთრებით ცხარე საკვებსა და შოკოლადს. ეს არის ბუნებრივი მექანიზმი, რომელიც გვეუბნება, რომ ცხოვრება მშვენიერია.
ჰორმონული დისბალანსი და განწყობის ცვალებადობა
ჩვენი ჰორმონალური სისტემა სრულად ბალანსზე დგას და როდესაც ეს წონასწორობა ირღვევა, იწყება ემოციური რყევები. ჰორმონული დისბალანსი არ ნიშნავს მხოლოდ ცუდ ხასიათს; ეს არის ფიზიოლოგიური პროცესი, რომელსაც კონკრეტული გამომწვევები აქვს. მაგალითად, ფარისებრი ჯირკვალი ჩვენი ორგანიზმის ენერგეტიკული ძრავაა. როდესაც ის საკმარის ჰორმონებს ვერ გამოიმუშავებს (ჰიპოთირეოზი), ადამიანი გრძნობს აუხსნელ დაღლილობას, აპათიას და თითქოს ცხოვრების ხალისი ეკარგება. საპირისპირო შემთხვევაში, როდესაც ჰორმონები ჭარბია, ჩნდება შფოთვა, აჩქარებული გულისცემა და მუდმივი დაძაბულობა.
ამ ყველაფერს ემატება თანამედროვე ცხოვრების თანმდევი სტრესი. როდესაც მუდმივად დაძაბულ რეჟიმში ვართ, გამოიყოფა სტრესის ჰორმონი - კორტიზოლი. ქრონიკულად მაღალი კორტიზოლი კი ნამდვილი მტერია ჩვენი ბედნიერების ჰორმონისთვის; ის არღვევს ძილს, ასუსტებს იმუნიტეტს და საბოლოოდ, თრგუნავს სეროტონინისა და დოფამინის მუშაობას, რასაც ემოციურ გამოფიტვამდე მივყავართ. ქალბატონებისთვის კი დამატებითი ფაქტორია რეპროდუქციული ჰორმონების, ესტროგენისა და პროგესტერონის, ციკლური ცვლილებები, რაც ბუნებრივად იწვევს განწყობის მერყეობას თვის სხვადასხვა პერიოდში.
როდის უნდა მივმართოთ სპეციალისტს?
აქ ჩნდება მთავარი კითხვა: სად გადის ზღვარი ნორმალურ სევდასა და სამედიცინო პრობლემას შორის? დროებითი უგუნებობა ყველას ემართება, მაგრამ როდესაც ამჩნევთ, რომ განწყობის ცვლილებები თქვენი ცხოვრების მუდმივი თანამგზავრი გახდა, როდესაც უმიზეზოდ ტირით, ვერ იძინებთ, ან პირიქით, მუდმივად გეძინებათ, როდესაც წონა აუხსნელად იცვლება და მცირე სტრესიც კი ისტერიკაში გაგდებთ, ეს უკვე განგაშის სიგნალია.
ასეთ დროს თვითმკურნალობა ან უბრალოდ „პოზიტიური ფიქრები“ საკმარისი არ არის. აუცილებელია პროფესიონალური ჩარევა. სწორი დიაგნოზისა და მკურნალობის სტრატეგიის შესარჩევად, გადამწყვეტია, შევარჩიოთ საუკეთესო ენდოკრინოლოგი და მასთან გავიაროთ კონსულტაცია, რადგან მხოლოდ კვალიფიციურ ექიმს შეუძლია ზუსტად განსაზღვროს, არის თუ არა თქვენი ემოციური მდგომარეობა ჰორმონალური დისბალანსის შედეგი.
საუკეთესო ენდოკრინოლოგი სხვადასხვა კრიტერიუმით უნდა შევარჩიოთ. პირველ რიგში, უნდა ვიცოდეთ, რომ სპეციალისტი შესაბამისი ტექნიკური აღჭურვილობის მქონე კლინიკაში მუშაობს და შეუძლია, სრულფასოვნად გამოიკვლიოს მიზეზები. ცხადია, უმნიშვნელოვანესია თავად ექიმის კვალიფიკაციაც - უმაღლესი განათლება, მუდმივად ცოდნის ამაღლებაზე ზრუნვა და სამეცნიერო საქმიანობა მნიშვნელოვანი კომპონენტებია სპეციალისტის შეფასებისას.
თუმცა, არსებობს უფრო სუბიექტური კრიტერიუმებიც. მაგალითად, რამდენად კომფორტულად გრძნობთ თავს ექიმთან, შეგიძლიათ, თუ არა თქვენს ჩივილებზე ღიად საუბარი და რამდენად ყურადღებიანია თავად სპეციალისტიც, როგორ ისმენს სიმპტომებს, გიხსნით, თუ არა პრობლემის არსს და რამდენად გასაგები ხდება თქვენთვის არსებული მდგომარეობა. სწორედ ამიტომ უნდა შევარჩიოთ ენდოკრინოლოგი დიდი დაკვირვებითა და სხვადასხვა თვისებაზე დაყრდნობით.
ბუნებრივი გზები ჰორმონალური ბალანსის გასაუმჯობესებლად
საბედნიეროდ, სანამ საქმე მედიკამენტებამდე მივა, ჩვენ შეგვიძლია ბუნებრივი გზებითაც დავეხმაროთ ჩვენს სხეულს ჰარმონიის აღდგენაში. ეს არ არის უბრალოდ რჩევების ჩამონათვალი, ეს არის ცხოვრების წესი, რომელიც პირდაპირ მოქმედებს ჩვენს ბიოქიმიაზე. ყველაფერი იწყება მოძრაობით: რეგულარული ფიზიკური აქტივობა, თუნდაც ყოველდღიურად ფეხით გასეირნება, პირდაპირი გზაა ტვინისთვის, რომ გამოიმუშაოს ენდორფინები და შეამციროს სტრესი.
არანაკლებ მნიშვნელოვანია, რას ვაწვდით ჩვენს ორგანიზმს საწვავის სახით. ჯანსაღი კვება არ ნიშნავს მხოლოდ კალორიების თვლას; ეს ნიშნავს ისეთი პროდუქტების მიღებას, რომლებიც ჰორმონების სამშენებლო მასალას წარმოადგენენ. მაგალითად, ომეგა-3-ით მდიდარი თევზი და სელის თესლი, ან ტრიპტოფანით სავსე კვერცხი და თხილეული, პირდაპირ ეხმარება ორგანიზმს სეროტონინის სინთეზში. ამას უნდა დავუმატოთ სრულფასოვანი დასვენება. ძილი არ არის ფუფუნება, ეს არის დრო, როდესაც ჰორმონალური სისტემა „გადაიტვირთება“ და ბალანსდება.
და ბოლოს, ნუ დავივიწყებთ სუნთქვას. სტრესულ სიტუაციებში ღრმა სუნთქვა, მედიტაცია ან იოგა აგზავნის სიგნალს ტვინში, რომ საფრთხე არ არსებობს, რაც მომენტალურად ამცირებს კორტიზოლის დონეს.
ემოციური სტაბილურობა არ არის ბედის საჩუქარი, ეს არის შედეგი იმისა, თუ როგორ ვეპყრობით საკუთარ თავს. ჩვენი სხეული და გონება განუყოფელია. ჰორმონალური ბალანსის აღდგენა და ცხოვრების ჯანსაღი წესის დამკვიდრება კი არის ის საძირკველი, რომელზეც შენდება ჩვენი ბედნიერება. იზრუნეთ თქვენს სხეულზე, მოუსმინეთ მის სიგნალებს და გახსოვდეთ, რომ „ბედნიერების ჰორმონების“ აქტივაცია ხშირად სწორედ თქვენს ხელშია.